"" /> HADEJIA A YAU!

Ismaila A sabo Hadejia

Ismaila A sabo Hadejia
(1)Wannan dai shine Hotona, wadda Idonku yake kallona. (2) Bayan na tafi gun Sarkina, zaku tuna ni watan wata rana. (3) In wani yayi kiran sunana, sai ku cane Allah yaji kaina. (4) Koda zakuyi jimamina, sai ku yimin addu'ah bayana. Marigayi Aliyu Akilu.

Wednesday, September 9, 2020

JARMAN HADEJIA ALHAJI SABO SAMBO...

HADEJIA A YAU!

The Jarma Title In Hadejia Emirate Dated As Far Back As 1850.


1. Late Jarman Hadejia Muhammadu kare Kare.

2. Late Jarman Hadejia Muhammadu Yusufu (Warkaci)
3. Late Ahmadu Guruza
4. Late Sarkin Hanya Sambo 
5. Late Jarman Hadejia Sabo Sambo
6. Late  Jarman Hadejia Usman Sambo
7. Jarma Hadejia Abba Sambo

Historically, The Title Of Jarma Only Belong To The First Among The Warlords Of  The Kanem Borno Empire Whose Main Duties Include Safe-Guarding The Territorial Integrity Of The Kingdom And Leading The Territorial Army At The Battlefield.

Jarma Is Derived From The Hausa Word Meaning "Jarumta".
 The Origin Of The Word “Jarma”  Literally Mean “Bravery”  Therefore, It Is A Traditional Title Given To A Brave Persons Who Could Fight Against Internal And External Aggressions In The Emirate.
The Year 1850 Marks The Advent Of The Traditional Title Of  Jarma In The Entire Hausa/Fulani Kingdom. Historians Recorded That Prior To This Period, The Title of  Jarma Is Alien To The Hausa/Fulani Emirates. The Title Of Jarma Was Said To Have Derived It Origin From The Kanem Borno Empire, Which Dated As Far Back As 7th Century.
 According To Oral Narrations, The Famous Jarma Mohammadu “Dan Kare Kare” Was Said To Be Of Kanuri Decent, He’s Grandparents Among Others Rhodes From the Kanem Borno Empire and Settled In Hadejia, some Yobe while others went as far as Bauchi emirate.
When Such Title Is Attached To a Person It Symbolizes Courage, Valor And Fearless Attributes that is of Worthy of Emulation. 
In every Society Courage Can Take Different Forms Whether Demonstrated In War Or Peace Time. This Has Reflected Itself In The Way And Manner The Title Of Jarma Is Being Conferred On Individuals. 
Prior to 1850’s, Similar Title To that Of JARMA In The Fulani Kingdoms Are Sarkin Dawaki, Sarkin Yaki, Madawaki, Makama And Barde, These Titles are Reserved For Brave Warriors.
The Yardstick For The Appointment Of Jarma By The Respective Emirs Of Hadejia Is Not Only Limited To Bravery In Warfare But such person must Distinguished himself as a Hero during war and peace time. Those Rare Qualities Of Selflessness, Bravery And Valor Are Clear Depictions Of  The  First  Jarma Title Holder In  Hadejia Emirate, Notably Known As Jarma Muhammadu “ Dan Kare Kare”,  
who was Conferred With The Title During The Reign Of The Greatest King and Ruler Of Hadejia,  Sarki Mohammadu Buhari. 

According to the Professor Of History, Bayero University Kano, Mal. Haruna Wakili;

In His Artlce  “An Attempt To Reject The Imposition Of Colonial Rule In Hadejia, 1906. 

The Professor Asserts That, Soon After The British Invasion Of Hadejia And It’s Environs, The Colonial Masters Mercilessly Captured The Warlords Of The Emirate,Which Include Jarman Hadejia And Sarkin Arewa. Since Then, They Abolished The Title Of Jarman Hadejia In The Entire Region.

The Traditional Title of Jarman Hadejia Has Been Vacant For almost Six Decades.
Until The Year 1973, When Late Alhaji SABO SAMBO Took a Giant Stride In Restoring The Lost Glory of his  Heroic Ancestral Traditional Title.


In Contemporary Times, Wars Between Communities, Kingdoms And Emirates Has Long Become a thing  of the Past.

It Becomes Imperative that For A Person To Be Turban With The Title Of Jarma, Such Person Must Be Very Generous, Powerful And Influential. This And Many Others Were The Attribute Of The Late Jarman Hadejia Alhaji SABO SAMBO. His Characteristics And Mannerisms Earned Him of his Ancestral  Title during The Reign Of The Late Emir Of Hadejia Alhaji Haruna Abdulkadir In 1973.

THE BIOGRAPHY OF LATE JARMAN HADEJIA, ALHAJI SABO SAMBO.


Jarma Sabo Sambo Was Born In 1932 In Hadejia, From The Family Of Late Sarkin Hanya Sambo And Hajiya Maryam Muhammad (Iya Hajja). His Father Was The Grand Son Of Late Jarman Hadejia Mohammadu (Warkaci). 
He was a Pre and post-independence Nigeria  Civil Servant. well experience in The Field Governance, Law, Business and public Administration. 

His Erudition And Profound Knowledge Of 
Politics and Governance Paved Him way to be appointed as a Principal Private Secretary to the First Speaker Of the Parliamentary House, Lagos, in 1951.


His overwhelming experience led him to the peak of Civil Service Career in 1966 (Senior Executive Officer, Federal Civil Service). 

He was nominated as a Minister by Late President Mohammadu Shagari in the Second Republic 1983, Before his Assumption of office President Buhari took over the government by coup de eta.

He was Turbaned as the third Jarman Hadejia  In 1973. A traditional title he inherited from his great grand father JARMA MUHAMMAD WARKACI (1906).

During this Turbaning ceremony, The Earliest Magazine In Northern Nigeria  

“Gaskiya Tafi Kobo”  Popularly Known As

 (New Nigeria).,

Title;

“SABO SAMBO  Ya Zama Jarma” :  

Quoted Late Dan Masanin  Kano, Alhaji Yusuf Maitama Sule, where he assert:

“I’m Not Surprise By the Calibre Of Persons I’m Seeing Today Who Graced This Royal Occasion, JARMA SABO SAMBO Is A Complete Gentleman With An Imposing Personality. He Is Loved By All And Sundry. A Technocrat Per Excellent and a Seasoned Democrat. I’ve Known Him From The MIDDLE SCHOOL now RUMFA COLLEGE, His Generosity And Dedication  to Hardwork cannot be over emphasized.. He was Indeed, a Force To Reckon with during Our Youthful Days In The Parliament ”..


The  Turbaning  Ceremony Was Said To Have Been The Best Of It Kind, It was a one week Celebration and colourful Display Of Cultural And Traditional Heritage From  Different Tribes Across The Nation. 

 As at the time of his  Turbaning ceremony, He 
was The ”Regional Manager Of The Nigerian 
Food Specialist ”Overseeing The Activities Of Several  International Companies Such As UTC UNILIVER,  LEVENTIS and NESTLE.


The Ceremony Host Eminent Personalities Such As Late Alhaji Tatari Ali (Bauchi State Governor), Late Alhaji Audu Bako, AVM Hamza Abdullahi, Late Brig. Gen. Umar Mohammed (Sokoto State Governor) Late Alhaji Adamu Chiroma, Late General Hassan Usman Katsina, Late Dan Masanin Kano Alhaji Maitama Sule, Late Turakin Kano Alhaji Tijjani Hashim, Late Alhaji Aminu Sale (Wambai Katagum), Late Alhaji Sule Katagum Wazirin Katagum. Representatives Of Kano State Government, Representatives Of Bauchi State Government, Representatives Of Sokoto State Government. Representative of Lagos state government, The Emirate Of Kano, Zaria, Maiduguri, Azare, Borno, Sokoto, Jama’are and  Damagaran (Niger Republic). 

Traditional Title Holders From The West And Eastern Part Of Nigeria also graced the occassion. The Turbaning Ceremony was heavily Graced By Many Traditional And Cultural Musician From across The Country.

His Business Partners From London, Germany And France were also in attendance. 

EDUCATIONAL BACKGROUND
He Attended Dalla Elementary School In Hadejia (Now Abdulkadir Primary School) From 1938-1944, Then Proceeded To The Prestigious Kano Middle School From 1945-1950.


COURSES AND INSTITUTIONs     ATTENDED.

*  Clerical Training College, Zaria, (1951-1952).
* Judicial Course For Senior Native Court Personnel At The Institute Of Administration Zaria, (1961-1962); 
* Personal Management And Industrial Relation Training Organized By The Federal Ministry Of Labour In 1964. 
* Senior/Middle Management Course At Department Of Business Administration Ahmadu Bello University, Zaria, 1965.
* Business Writing Course By Continuing Education Centre, University Of Lagos, In 1968.
* Field Sales Management Course At Nigeria Institutes Of Management (NIMS), Lagos, 1971.
* Industrial Planning Course At The Research And Advisory Services Unit, University Of London In 1975.


CIVIL SERVICE CAREER

* Chief Scribe And Inspector Of Native Courts Katagum Native Authority, Azare. 1949.
* Principal Private Secretary to the First Speaker of Parliamentary House lagos,1951. 
* Chief Clerical Officer Of The Former Northern Region, 1952-1955.
* Senior Executive Officer, Federal Civil Service, 1963-1966.
* Personnel Manager Nigerian Industrial Development Bank N.I.D.B (Now Bank Of Industry)  Lagos 1966-1970.
* Northern Area Manger, Food Specialist Nigeria, Ltd  1970-1974
*General Manager Kano State Transport Co-Operation 1974-1977.
* Managing Director Kano State Investment And Property Limted 1975 -1977.
* Ministerial Nominee 1983.
* Board Member of the New Nigerian Development company  (N.N.D.C) 1989.

He was Chairman and Director Of Several Private Companies From 1990 -1999.
He Died On The 31st Day Of May, 1999 And Was Survived By 37 Children And Four Wives, Hajiya Sa’a From Damagaran, Niger Republic. Hajiya Hafsatu From Gwandu, Kebbi State, Hajiya Kulu From Hadejia And Hajiya Hauwa From Jama’are In Bauchi State. 
He Was Succeeded By His Younger Brothers; *Late Alhaji Usman Sambo (2000-2010).
 *Alhaji Abba Sambo (2010 to date )
Late Emir of Hadejia Alhaji Abubakar Maje Haruna Turbaned his first child As “Bauran Hadejia” in Gratification of His father’s selfless service and Dedication towards development of Hadejia emirate, kano State  and Nigeria as a whole.



CONTRIBUTIONS:

Late Jarman Hadejia, Alhaji Sabo Sambo Was Immensely Loved  By The People Of Hadejia.
* He Contributed a Lot Towards Providing Jobs For The Teaming Unemployed Youth in various Government agencies and parastatals.
* He Facilitated The Appointments Of Notable Personalities From Hadejia Emirate Both At Federal And State Levels.. 
* He also facilitated the Establishment of the famous Hadejia Jama’are River Basin Development Authority in 1976 and  coordinated various projects under the Hadejia Jama’are River basin
* While serving as Managing Director of kano state investment and property limited,
He constructed Kundila Housing Estate, which include Gwammaja, Zoo Road and Zaria Road in the old kano State 

* As a Board member of Dantata and sawoe construction company, He brought the company to Hadejia and facilitated the construction of several Tarred roads in Hadejia and its environs
* He worked hard towards restoring the long lost relationship between Hadejia Emirate and other Notables Emirates in Nigeria such as katagum Bida, Jama’are, Gombe, Maiduguri, the Emirates of Sokoto and Gwandu, just to mention few.
* His House In Kano  became the residence and  Meeting point of The People Of Hadejia.
* He Never Get Tired Of Giving his audience  to Anyone who came to see him. This And Many Other things won Him the Love And Admiration of his People.

Late Sabo Sambo was The Cynosure Of All Eyes During SALLAH And DURBA Festivities In Hadejia, Very Well Noted To Have Shunted The Courageous Praise: " Ko Yau Ko Gobe, Ko Yanzu Yaki  Ya Zo”. Meaning (Let There Be In The Emirate, ‘War’ Today Or Tomorrow Or Even At The Moment. I’m  Ready To Defend The Entire Kingdom.






Wednesday, June 3, 2020

Wakar Shehu Mujaddadi. Haruna Uji

HADEJIA A YAU!

Tuesday, June 2, 2020

WAKOKIN HARUNA UJI.

HADEJIA A YAU!

Sunday, February 2, 2020

TARIHIN GARIN GUMEL (TUMBI)... Kashi na daya.

HADEJIA A YAU!

         TARIHIN GARIN GUMEL

.
Asalin mutanen Gumel Barebari ne kuma sun fito daga garin Ngazargamu, Muhammadu shine ya fito da ‘ya’yan sa guda biyu, Danjuma da Adamu Karo. Dalilin fitar sa shi Dan uwan Shehu ne, to shehu yana da wani Doki wadda yake so kwarai har yasa aka ware shi daga cikin Dawakai aka masa gida daban. Shi kuma Muhammadu yana da  Godiya sai ya tsanantawa mai kiwonsa yayi mata baye, ana nan sai  godiya ta haihu ta haifi Dan Doki har ya girma ya fara hamimiya sannan sai Shehu yaji hamimiyar dan Dokin wannan , sai shehu yace “Duk inda Dokin nan ya fito dan Doki na ne” sai yayi kiran mai kiwon sa yace masa “In baka fada min wadda yayi baye da doki na b azan halaka ka” sai yace masa “Muhammadu ne ya tsananta min”,  sai Shehu yace to shikenan.

 To da Muhammadu yaji wannan zance sai ya tsorata ya gudu shi da ‘ya’yan sa biyu yazo wani gari da ake kira Nagalu kasar Shadiko, yanzu tana cikin Jamhuriyar Nijer. Yana nan sai Shehu ya aika masa cewa ya koma gida ba komai, sai Muhammadu yace “NA ATIMA DIGAIYE” Wai Anan na fita. To saboda waccan kalma da ya fada shine har yanzu ake kiransa da Diga Diga kakan Mangawa. To daga Nagalu da Shehu ya aiko ya koma har yau sai ya bar nan ya tashi ya koma Babaye don yayi Noma, daga nan sai suka taru suka yi shawara a Dogoma ya kamata ayi Shugaba, sai Muhammadu yace a yiwa Adamu Karo bubban dan sa, shine ya fara sarauta a Dagoma suka zauna gari ya zama nasu suka shekara uku, daga nan Adamu Karo ya tashi zuwa yaki kasar Kano sai Fulani suka harbe shi da kibiya a wani gari da ake kira Kanebu sai ya rasu.
Sai aka dawo gida aka nada kaninsa Danjuma yayi shekara goma sha bakwai yana sarauta sai ya rasu, sai aka nada dan Adamu Karo Muhammadu Mai Kota, sai suka tafi wajen Shehun Barno don ya basu Tuta, sun karbi Tuta a hijira ta 1781. 

Shi Muhammadu Mai Kota shine ya fara karbar Tuta, dalilin da yasa ake ce masa Mai Kota shine bayan ya karbi Tuta a Barno sai ya koma Sokoto wajen Sarkin Musulmi don ya bashi Tuta, to Sarkin Musulmi yasan akwai Tutar Shehun Barno a hannun sa sai yace dashi;- “Sai ka koma wadda aka min izni in bayar ta kare” Sai yayi Addu’ah a jikin Kota ta Noma ya bashi yace kaje da wannan ba kai ba duk Sarkin da za’ayi in Damina tayi ya karta wannan Kota ko da sau biyu ne, in da duk Duniya za’a yi yunwa to kasar sa baza su yi ba. To saboda wannan Kotar sai ake kiransa Muhammadu na Kota, kuma wannan Kotar tana nan har yanzu a gidan Sarautar Gumel.

Muhammadu na Kota ya shekara Ashirin da bakwai (27) yana Sarauta ya rasu, sai aka nada Dan sa Muhammadu Kalgo yayi shekara Hudu (4) yana sarauta sai wani Barawo da ake kira  Barjo ya biyo dare ya kashe shi. Sai aka tafi Barno aka nadaMuhammadu Dan Auwa, ya shekara Goma sha bakwai yana Sarauta kuma Jarimi ne domin ya shahara wajen yaki. Ya sha kaiwa hari kasar kano yana cinye musu kauyuka, har ma mai wakar Bagauda yana cewa “Da Tumbi da Washa sun ga banza sun hada kai suna dibar kanawa, sannan sun tashi daga Dagoma sun dawo Tumbi”  A lokacin mulkin sa kasar Kano suka yi ta kawo chaffa wajen sa, tun daga Dutse Gadawur suke kaiwa haraji har Tumbi.

Lokacin da Shehu Laminu ya samu labarin cewa Muhammadu Dan Auwa yayi karfi duk sararin nan babu kamar sa, ko shi zuwa gaba zai fi karfin sa. Sai Shehu Laminu ya aiko Dan Auwa yaje yana neman sa, sai Dan Auwa yaki zuwa har saida Shehu Laminu yah au da kansa yazo wani gari da ake kira BARMARI, kasar Yalawa tsakanin su da Tumbi bai fi Mil Bakwai ba (7) inda Dan Auwa yake. Da Shehu yazo wannan gari sai ya aika Dan Auwa yazo, duk da haka sai yaki zuwa yace a fadawa Shehu yazo nan Tumbi ya same shi domin in yazo nan babu yadda zai yi dashi, amma in shine yaje to Uban dakin sa ne sai yadda Shehu yayi dashi. 

Sai Shehu ya hada Dabara da Malamai na cikin garin Tumbi yace “Ku sani zan je Tumbi amma duk abinda ya faru ku sani yaki tsakanin Musulmi da Musulmi babu kyau, ku fadawa Dan Auwa gaskiya yazo” sai wani Malami daga cikin Malaman Tumbi yaje gaban Dan Auwa ya rantse da Alqur’ani cewa  in ya kais hi gaban Shehu zai tashe shi ya dawo gida, sai Dan Auwa ya yarda suka tafi gaban Shehu Laminu. Da suka je gaban Shehu sai Malamin ya tashi Dan Auwa a tsaye yace masa “ Kamar yadda na maka rantsuwa zan tashe ka to na cika Alkawari, sai Malami ya tafi ya bar Dan Auwa da Shehu Laminu. Bayan sun kama Dan Auwa sun rasa yadda zasu yi su kashe shi, sai Dan Auwa da kan say ace a samo mazagin wando a shake shi dashi. Haka kuwa aka yi suka samo mazagi suka shake shi ya mutu, sai kuma Shehu yasa aka yanka Sa aka fede shi aka dauki fatar aka saka gawar Dan Auwa a ciki aka nade aka jefa a Kogi, tun daga wannan lokacin kogin ya daina kawowa Ruwa.

Dalilin tsagen fuskar Gumelawa kuwa Muhammadu Dan Auwa ne ya Auri wata ‘yar Sarkin Washa da ta haihu sai ‘Yanuwan matar suka ce sai ayiwa yaron tsage irin nasu, to wannan tsagen an same shi ne daga Washa. Bayan Shehu Laminu ya kama Dan Auwa ya kashe shi sai ya nada kanin sa  Muhammadu Dan Tanoma a sarautar Tumbi.

Bayan Muhammadu Dan Ta Noma ya shekara Tara (9) yana sarautar Tumbi sai yaso yayi gidan gona, sai ya fadawa Malaminsa sai Malamin yayi rubutu yace a baiwa Godiya tasha duk inda tayi fitsari to anan za’ayi. To anan Gumel kusa da fada Duhuwa ce da wata Saniya ta gawurta ta zama kamar Bauna take tsare mutane, ana kiran Saniyar da suna Gumale. Sai Dan Tanoma yasa aka je aka kashe Saniyar sannan aka tafi da wannan Godiyar, da tazo kusa da wurin wani zuwo sai tayi fitsari. Sai mutanen da suke biye da ita suka ce “LAU TAYI” ma’ana sunan Godiyar Lau, wannan shine dalilin da ake cewa Gumel Lautai. Da aka zo aka fadawa Sarki sai ya tambaya a ina da inda aka kashe Gumale tayi? Sai suka ce masa a gabas da wurin ne kadan, wannan shine dalilin da yasa ake kiran garin da suna Gumel. Zamu kawo muku kashi na biyu.

Madogara...  
Assessment report on Gumel Emirate 1916.
Eap.bl.uk/Archive-file EAP087-3-24.
Gado da Masun Gumel.