"" /> HADEJIA A YAU!

Ismaila A sabo Hadejia

Ismaila A sabo Hadejia
(1)Wannan dai shine Hotona, wadda Idonku yake kallona. (2) Bayan na tafi gun Sarkina, zaku tuna ni watan wata rana. (3) In wani yayi kiran sunana, sai ku cane Allah yaji kaina. (4) Koda zakuyi jimamina, sai ku yimin addu'ah bayana. Marigayi Aliyu Akilu.

Wednesday, June 4, 2025

A FADAWA HADEJIYAWA KASUWA. TARIHIN KAFUWAR GANDUN BUNDUGOMA

HADEJIA A YAU!
TARIHIN KAFUWAR GANDUN BUNDUGOMA. 

Daga Umar Yusuf Da'awa 

A Zamanin Mulkin Sarkin Haɗejiya Haru Bubba wadda ya yi mulki a shekarar 1865-1885 ne, kasuwa ta mamaye Kudancin Haɗejiya, Ma'ana ɓagaren Kudu da garin Haɗejiya. Kasuwa ta kafu jama'a sun shigo garin Haɗejiya, kama daga Turawa (Turkiyya) Larabawa dama Hausawammu na gida da na wajen kasar nan. 

Saboda shahara da Haɗejiya tayi na noman Gyaɗa da Auduga da Dawa da Gero dadai sauran su, wannan tasa jama'a suka shigo Haɗejiya daban daban. Haka aka yi ta kasuwanci a wannan yanki, har akwai lokacin da Jirgi yakan sauka a Haɗejiya mai sauƙar Ungulu na larabawa da Turawa a basu Auduga da gyaɗa, su kuma su kawo mana tufafin irin su Abaya da kayan mulki irin na gabas. Kasuwa tayi ƙarfi jama'a sun cika, sai ɓarayi suka fara ziyartar wannan kasuwa suna yin wasoso, har labari ya iskewa Sarki, nan take sarki ya tashi ɗaya daga cikin Fadawansa a bangaren 'Yan Baka wadda ake ƙira da Bundugoma, yace yaje ya sa ido ga yan kasuwa ya tabbatar sun yi saye da sayarwa lafiya babu tsoro. 

Bundugoma ya amsa umarnin sarki, in ya tafi tun Safe har yamma shi da yaran sa suna kula da 'yan kasuwa. Da yaga haka kawai sai ya tare wannan wuri gaba ɗaya da zama, ya share fili ya gina bukkar sa tare da yaran sa. Wannan tasa har yau ake ƙiran wannan wuri da Gandun Bundugoma. Bundugoma kuwa ana nufin mai Bindiga a yaren Manganci, domin shi Bamange ne. Kuma sune suke Sarautar Galadiman Bindiga a Hadejia. Kasuwa ta ci gaba da ci, kuma tafi cika ranar Lahadi saboda Baki suna zuwa ne ranar Asabat su kwana lahdi su ci kasuwa su wuce. 

A zamanin sarkin Hadejia Abdulkadir Turawa suka umarci a dawo da kasuwa yamma da gari don dacewa da zamani, sai kasuwa ta dawo duriyar yamma da gari wato Unguwar Rinde inda kasuwa take yanzu.

Friday, April 12, 2024

GOMBE EMIRATE.

HADEJIA A YAU!
GOMBE EMIRATE.. 


Gombe Emirate was the headquarters of the Emir of Gombe, who, like the Emir of Bauchi, was one of seven Fulani Emirs imposed on an existing Hausa ruling structure by the great 19th-century Fulani Islamic reformer, Uthman dan Fodio. Built as a new town in the 1920s, Gombe was systematically laid out on a grid pattern. The original site of Gombe town was at a place called Gombe Aba, 60 miles to the north on the River Gongola, but it had been condemned as unhealthy due to its proximity to a swamp and so an entirely new town had been constructed. The baked mud houses were large and well built.

Last Man In: The End of Empire in Northern Nigeria
by John Hare

Publication date 2013.

Gombe Emirate comprises an area of 5,114 square miles, with a population of 159,831. Something approaching one fifth of these are Fulane the Bolewa, Terawa and Beri-beri are, as in order mentioned, the next most important tribes numerically speaking. (Vide ' Tribes, Bauchi Province.") The Emirate lies in the great bend of the Gongola River, which bounds it north and east, while on the west it marches with the Bauchi Emirate and to the south abuts on the Tangale Hills. The area is mostly a flat low sandstone plateau, lacking in water, most of the population living near the Gongola River.

For purposes of administration the Emirate is divided into four districts, Gombe, Nafada, Ako and Dukul. The Emirate and divisional headquarters have been moved from Gombe to Nafada (population 7,000), on the Gongola River, which is navigable as far as Nafada from July to October for barges, from early June to end of October for canoes. Steam craft have reached Gombe, but the passage is dangerous. Other big towns are Duku, Tongo, Gadam, and Debba Habe.


Buba Yero, the first Emir of Gombe, was by birth a fulane of the Tara clan, who came from Dilara. His father sent him to Kukawa to study, but he was captured by the Kerre-Kerre on the way thither, and spent three years as a slave at Potiskum, On obtaining his liberty he journeyed to Sokoto and spent his early years in study under Othman dan Fodio. When the Jihad commenced he took part in the capture of Zanfara and was given a flag, authorising a Jihad amongst the pagan states, the Sarkin Musulmi, giving him precedence over Bauchi, Katagum, Katsina, Zau-Zau, Zanfara and Hadeija.

This campaign was concurrent with that waged by his powerful neighbour, Yakubu, Emir of Bauchi, with whom he came into conflict at Beri-beri where he was defeated. Yakubu refused to allow him to extend his dominion west of the Gongola. Buba Yero, therefore, extended his conquests to the River Benue and deputed a lieutenant to rule over Muri town and the southern dominions as his vassal. This lieutenant was, however, subsequently killed by Buba Yero for failing to render obedience, but his son and successor succeeded in throwing off the yoke of Gombe. To the east of the Gongola, Buba Yero subdued the country as far as Adamawa, and then turned his attention to the north. It is related that he made a joint campaign with Messau, resulting in the capture of Birnin Bornu. In after years the Emirs of Gombe and Messau were constant allies. After this he moved to Nafada, and undertook the pacification of the Fika Bole, but met with considerable opposition. Kalam was broken later.

In 1824 he made his camp at a Filane settlement, where he founded Gombe town, and he lived to enjoy the fruits of his conquests till the mature age of seventy-nine. However, a large number of pagans subsequently revolted and successfully threw off the Filane yoke.

Notes on the tribes, provinces, emirates and states of the northern provinces of Nigeria; by Temple, O.; Temple, Charles Lindsay, 1871. Publication date 1919.


Wednesday, May 31, 2023

TARIHIN SARKIN KANO ABDULLAHI BAYERO.

HADEJIA A YAU!


Abdullahi Bayero CBE CMG dan Muhammad Abbas (1881-1953) shi ne Sarki (Sarkin Kano ), wanda ke da hedikwata a Kano , Jihar Kano , Nijeriya daga 1926 zuwa 1953 . 

Sarki Abdullahi Bayero shi ne sarki na 53 a jerin sarakunan Kano kuma sarki na 10 a jerin sarakunan Fulani. Sannan kuma sarki na 3 da Turawa suka naɗa. An naɗa sarki Abdullahi a matsayin sarkin Kano lokacin yana Ciroman Kano. Shi ne farkon Ciroman Kano da ya zama sarki. Sarki Abdullahi Bayero mutum ne mai haƙuri da kuma tattalin jama’arsa.

An haifi Bayero a shekara ta 1299 bayan hijira (1881). Ya yi karatunsa na farko na addinin Musulunci a fadar Sarki, kuma manyan malaman addinin Musulunci na zamaninsa ne suka Karantar Dashi. Yayin da yake Chiroma na Kano kuma Hakimin Bichi ya samu kusanci da manyan Malamai .

Lokacin da Turawan mulkin mallaka na Ingila suka gabatar da sabon tsarin gudanarwa na gundumomi Abdullahi Bayero, wanda a lokacin shi ne Chiroma, aka nada shi Shugaban Gundumar Gida mai hedikwata a Dawakin Kudu daga baya (1914) a Panisau. An nada shi Sarkin Kano a watan Afrilu 1926 kuma an nada shi a hukumance a ranar 14 ga Fabrairu 1927. Shi ne wanda ya fi kowa gogawa A yan takarar sarautar, kuma An tabbatar da cewa shi mai gaskiya ne, kwararre, Da sadaukarwa da gaskiya.

Sarki Kano Abdullahi Bayero ya yi nade-nade da dama a tsawon mulkinsa. Daga cikin wadanda ya nada akwai ‘ya’yansa Muhammad Sanusi wanda ya nada Ciroma kuma Hakimin Bichi, mukamin da ya rike kafin a nada shi Sarki; da Aminu wanda aka nada Dan Iya da Hakimin Dawakin Kudu. Bayan sauke Muhammad dan Sarki Kano Shehu Usman daga Turaki kuma Hakimin Ungogo ya nada ’yan uwansa Abdulkadir da Muhammad Inuwa a matsayin Galadima da Turaki a shekarar 1927. Ya rage tasirin Cucanawa ( Bayin Sarki ) ya kuma ‘yantar da duk wasu bayin sarauta, wanda hakan ya sa ya ‘yantar da sauran bayi. ya yi dai-dai da tsarin mulkin Burtaniya na yaki da bauta. 

Kamar yadda Sarki Kano Bayero ya himmatu wajen bunkasa kasuwanci da masana’antu na Kano, ya karfafa ayyukan masana’antu Da gaske: misali masana’antar Gwamaja Textile Mills, wacce ita ce farkon masana’anta na zamani a Najeriya . Ya kuma karfafa guiwar ’yan kasuwa masu zaman kansu irin su Alhaji Alhassan Dantata. Majalisar masarauta ta baiwa bangaren hidimar jin dadin jama'a kulawar da ta dace.

Garin Kano shi ne wuri na farko a Arewa da aka samu wutar lantarki da ruwan Famfo, Wannan ya samo asali ne sakamakon yunƙurin da Abdullahi Bayero ya yi, wanda a shekarar 1927 ya ba da shawarar cewa za a yi amfani da rarar kuɗaɗen da ke cikin asusun gwamnatin ƙasar wajen samar da wutar lantarki da kuma samar da ruwan sha ga Kano baki ɗaya. Har zuwa lokacin, ana ba da waɗannan ayyuka ga yankin Gwamnati kawai.

Ma’aikatar Ayyukan Jama’a a Legas ta yi kakkausar suka ga wadannan shawarwari bisa dalilan kashe kudi da kuma rashin samun ma’aikatan da za su gudanar da aikin. Duk da haka, Hukumar Kula da Ƙasar ta ci gaba da samun ƙididdiga daga wani ɗan kwangila kuma aikin ya fara. An fitar da ruwa daga kogin Challawa mil goma daga garin, kuma kowane fili da ke cikin birnin an samar da akalla fitila guda daya. A cikin 1929 an buɗe shirin a cikin ƙa'idar a cikin manyan bukukuwa. Da farko ma’aikatan Hukumar Mulkin ƙasar suka kula da shi.

Sarkin Kano Abdullahi Bayero ya kasance mai matukar sha’awar ilimin addinin Musulunci, kuma ya ba da gudunmawa ta fuskar dabi’a da abin duniya wajen ci gabanta. Wannan ya sa Kano ta samu manyan malaman addinin Musulunci a zamaninsa, wadanda suka hada da Shehu Muhammad Salga da dalibansa Abubakar Mijinyawa da Umar Falke. Ya kafa makarantar shari'a ta Shahuchi a shekarar 1348 bayan hijira (1929), irinta ta farko a Najeriya. tare da Shaikh Sulaiman, abokin aikin sa na dogon lokaci, wanda ya fara tunanin a matsayin shugaban makarantar na farko. Makarantar koyon aikin lauya ta Kano, wadda daga baya ta zama makarantar koyon harshen Larabci, ta Samo ne daga Makarantar Shari’a ta Shahuchi, ta hanyar kokarin Waziri Gidado wanda a lokacin shi ne Babban Mashawarcin Shari’a na Sarki. Shi kuma Shaikh Sulaiman wanda ya kafa shi a cikin darikar Tijjaniyya ( 'yan uwantakar Sufaye ta sufanci wanda Shaikh Ahmad al -Tijani na Aljeriya ya kafa ) ya karfafa masa kwarin gwiwa.

Sannan a zamaninsa aka gina makarantar ‘Middle School’ da ta koma Kwalejin Rumfa (Rumfa College) a yau. Wannan makaranta tana nan a kan titin zuwa Jami’ar Bayero daga Gidan Murtala.

Sarki Kano Abdullahi Bayero shi ne Sarki na farko da ya fara aikin Hajji , don haka aka fi saninsa da Sarki Alhaji. Ya samu rakiyar kanensa Galadima Abdulkadir da Ma'aji Mallam Sulaiman wanda daga baya ya zama Walin Kano na farko. A wannan tafiya ta Hajji ne suka fara haduwa da Shaikh Ibrahim Niass na kasar Senegal kuma suka karbe shi a matsayin Shaihinsu. Bayan kammala aikin Hajji Sarki Abdullahi ya ziyarci Masar inda ya ga masallatai masu ban sha'awa. Da ya dawo sai ya fara ginin sabon masallacin Kano, ( Masallacin Gidan Sarki Na Yanzu ) wanda shi ne irinsa na farko a arewacin Najeriya, kuma har yanzu yana daya daga cikin mafi kyawun masallatai a yankin.

A karshen mulkinsa aka kafa kungiyar ‘yan siyasar Kano: Abba Maikwaru, Bello Ijumu, Babaliya Manaja, Musa Kaula, Abdulkadir Danjaji, Musa Bida, Magaji Dambatta da Mudi Spikin Wannan jam'iyyar siyasa ce mai tsattsauran ra'ayi wacce ta ke Addawa da mulkin mallaka da Sarakunan gargajiya. Amma Sarkin Kano Abdullahi Bayero ya yi taka tsantsan. A lokacin da aka gabatar da shugabannin NEPU a gaban kotunsa bisa zargin tayar da fitina, sai kuma jami’an fadar da suka hada da Malamai suka shawarci Sarkin cewa su ba Musulmi ba ne, kuma sun cancanci a kashe shi, sai ya ki amincewa da wannan nasihar, yana mai cewa ‘Lallai mun yi wa wadannan matasa wani abu da ba daidai ba. da Su ke kalubalantar mu'.

Sarki Abdullahi shi ya sa aka yi ta ciccike kududdufan da ke cikin birnin Kano saboda kiwon lafiya.

A tarihin Kano za a rika tunawa da shi a matsayin Sarki na kwarai, mai gaskiya, mai tsoron Allah da hakuri. Mutum ne mai saukin kai wanda ya kasance yana dinka kayan sawa Da Kansa, yana kuma kula da kananan ma’aikatansa sosai, kamar yadda ya faru a Inuwa Wali, lokacin da Sarki ya umarci daya daga cikin hakiman Unguwanni, ba tare da son fadawa ba, ya tabbatar da hakan. cewa a bashi gida. Daga karshe aka ba shi gida a unguwar Mandawari, inda ya rayu sama da shekaru hamsin.

A Wata Babbar Sallar Layya, Bayan An Idar Da Sallar Idi Sai Sarki Abdullahi Bayero Ya Mike Yace: Duk Wanda Allah Ya Baiwa Ikon Yin Layya Yaje Gida Ya Gabatar Da Layyarsa Bana Allah Bai Horewa Sarki Abinda Zaiyi Layya Ba.

Sarki Abdullahi Bayero ya mulki Kano na tsawon shekara ishirin da bakwai. (27)

Sarkin Kano Alhaji Abdullahi Bayero ya rasu a ranar Alhamis 13 ga Rabi al-Thani 1373 (23 Disamba 1953).

Monday, May 1, 2023

KASUWAR KWADI A HADEJIA... Daga Usman Rangis Mawallafi

HADEJIA A YAU!


KASUWAR KWADI DAKE HADEJIA ( Hadejia Market of Toads)

Babbar kasuwa da Masayen Kwadi ke zuwa daga Jahohin Benue da Kogi da Nasarawa da kuma wasu daga cikin Jahohin Kudu Maso Gabashin Nageriya domin sayen Kwadi.

Ni da kaina ajiya Lahadi na ziyarci Kasuwar kuma na zanta da Madam Inya-Ozi-Ohinoyi daya daga cikin dinbin Masu ziyartar Kasuwar duk sati tana sayen Kwadi.

Da farko dai Mun gaisa kuma na tambayeta ko daga ina take zuwa sayen wannan Kwadi? Sai ta ce min tana zuwa tun daga garin Igumale da ke jahar Benue, sai kuma na Tambayeta ko tun yaushe suke tasowa daga garinsu zuwa Nan?  Madam Inya sai tace tun ranar Juma'a  da yammaci suke tasowa suwayi gari  har ranar Asabat kuma Nan da Maraice sun iso Hadejia kafin washegarin Lahadi ranar da Kasuwar ke ci.

Bayan haka na tambaye ta ko nawa take sayen duk tsinke daya na Kwadi (Stick of Frogs) sai tace kananan tsinke suna sayensa dari 700 zuwa 800 Manya kuma suna sayensa dubu 2800 zuwa 3200, na kuma ta cigaba da tambayarta  cewar idan ta sayi kwadin ina take kaiwa sai ta ce min daga Nan suna loda sune a babbar Mota da take Kai musu Kasuwar Garin Gboko da ke Benue daga Nan kuma akwai Wadanda suke zuwa suke saya Musamman masu gidajen sayar da abinci (Restaurant) da Otel da kuma daidaikun Mutane.

Kasuwar ta Kwadi da ke garin na
 HADEJIA ta fara kafuwa ne kusan shekaru 10 da suka Gabata, Amma a wadancan lokutan Kasuwar bata girma ba sakamakon kyama da kuma rashin Takamemen wajen sana'ar.


A Dan shekarun baya bayan Nan dai Kasuwar ta kafu a dan wani waje na wucin gadi da ake Kira Kasuwar "Jam Bulo" bayan da ruwan sama da ke taruwa akasuwar lokacin Damina, sai Masu sana'ar kamin kwadin sukayi kaura zuwa wani wuri na wucin gadi a gefen filin Ma'aikatar Raya Kogin Hadejia jama'are (Hadejia Kama'are river Basin), inda suke har yanzu.

Kungiyar Masu sana'ar kwadin da ke garin na HADEJIA bukaci da Hukumomin jahar da su nema musu wuri na dindindin (Permanent site) domin cigaba da sana'arsu ganin cewar Gwamnatin karamar Hukumar.